Daga Ibrahima Yakubu
Ƴan-teku (oysters) nau’in halitta ne na ruwa masu matukar muhimmanci wanda al’ummarsu ke daɗa fuskantar barazana daga sauyin yanayi, lalacewar muhalli da ɓata ruwa, da ayyukan ɗan adam marasa ɗorewa. Sai dai a Arewacin Najeriya, sannu a hankali, ɓacewar ƴan-teku da sauran halittun ruwa na zama wata damuwa ta muhalli da ke buƙatar a ƙara mai da hankali akai.
Shekaru da dama, Ibrahima Yakubu, ɗan jaridar kimiyya da muhalli kuma Shugaban Sadarwa da Dabarun Aiki a ƙungiyar Masu Rahoto Kan Muhalli ta Afirka (African Climate Reporters), ya kasance yana amfani da aikin jarida domin jan hankali kan barazanar da ke fuskantar ƴan-teku da sauran halittun ruwa. Aikinsa ya wuce kawai ba da rahoton matsalolin muhalli; ya zama yana goyon bayan ingantattun hanyoyin magance matsalolin da za su taimaka wajen kare bambancin halittu da kuma hana ɓacewar nau’ikan halittun da ke cikin haɗari.
Ta hanyar shekaru masu yawa na rahotannin muhalli, Yakubu ya bincika sannan ya rubuta labarai kan sauyin yanayi, ɓata ruwa, rushewar muhallin halittu, asarar halittu, da sauran ƙalubalen muhalli da ke shafan al’ummomi da kuma tsarin rayuwar ruwa. Rahotanninsa sun taimaka wajen kusantar da al’amurran kimiyya da muhalli kusa da jama’a, musamman ta hanyar amfani da kafafen yada labarai masu sauƙin fahimta da kuma aikin jarida na harsunan gida.
Ɗaya daga cikin manyan damuwarsa ita ce raguwar adadin ƴan-teku. Canjin yanayi, hauhawar zafi, ɓata ruwa, lalata muhallin halittu, da matsin lambar ɗan adam kan albarkatun ruwa suna iya yin tasiri maras kyau ga ƴan-teku da kuma ikonsu na rayuwa tare da hayayyafa.
Haka zalika, hauhawar farashin sinadarin gina jiki na dabbobi (protein) na iya sa ƙarin matsin lamba kan sauran hanyoyin samun abinci, gami da nau’ikan halittun ruwa.
- BRICS ta ce Bankin NDB zai taka muhimmiyar rawa wajen bunƙasa tattalin arzikin ƙasashe masu tasowa
- Dakatar da yaki: Iran da Hadaddiyar Daular Larabawa sun goyi bayan BRICS
- Tsohon Shugaban Jam’iyyar PDP na Kasa, Bamanga Tukur, ya rasu.
Yakubu ya shafe shekaru yana aiki tare da masana kimiyya, kwararru kan muhalli, da sauran masu ruwa da tsaki domin fahimtar waɗannan ƙalubale sosai. Tsarinsa ya haɗa aikin jaridar kimiyya, fafutukar muhalli, da ilimantar da jama’a, yana tabbatar da cewa bayanai kan halittun da ke cikin barazana sun isa ga al’ummomi, masu tsara manufofi, masu kare muhalli, da kuma jama’a baki ɗaya.
Maimakon ɗaukar ɓacewar ƴan-teku a matsayin wata damuwa ta muhalli mai zaman kanta, Yakubu yana haɗa ta da babban rikicin yanayi da na bambancin halittu. Yana ɗaukar cewa ɓacewar nau’in halitta guda ɗaya na iya shafar daidaiton tsarin halittun ruwa sannan daga ƙarshe ya shafi al’ummomin da abincinsu da hanyoyin samun kudin shiga suka dogara kan wadatar albarkatun ɗabi’a.
Hanyoyin Gaba: Kare Ƴan-teku Daga Ɓacewa Ɓat
Domin hana ƙarin raguwa da yuwuwar ɓacewar al’ummar ƴan-teku gaba ɗaya, Yakubu ya yi amanna cewa ana buƙatar mataki na gaggawa kuma na haɗin gwiwa.
Farari guda, ana buƙatar ƙarin binciken kimiyya da rubuta bayanai. Hukumar gwamnati, jami’o’i, cibiyoyin bincike, da ƙungiyoyin kare muhalli ya kamata su riƙa gudanar da bincike akai-akai domin sanin halin da al’ummar ƴan-teku ke ciki a yanzu, wuraren kewayon haihuwarsu, yanayin ƙaruruwansu, da manyan abubuwan da ke janyo raguwarsu. Sahihiyar alƙaluma ta kimiyya za ta taimaka wa masu tsara manufofi wajen ƙera dabarun kariya da suka dace.
Na biyu, dole ne a kare muhallin ruwa. Tabkuna, ƙoramar ruwa, teku, da sauran tsarin muhalli inda ƴan-teku da sauran halittun ruwa ke rayuwa ya kamata a gano su sannan a kare su daga lalacewa, ɓata ruwa, da ci gaba maras iyaka. Yankunan da ke da ƴan-teku masu yawa ana iya keɓance su a matsayin yankunan kariya inda za a hana ayyuka masu cutarwa.
Na uku, dole ne a rage ɓata ruwa. Sharar masana me aiki, ruwan banɗaki, robobi, takin zamani da magungunan ƙwari, da sauran abubuwan ɓata muhalli da ke shiga ruwa suna iya barazana ga rayuwar ruwa. Ƙarfafa aiwatar da dokokin muhalli, inganta sarrafa shara, da ilimantar da jama’a za su taimaka wajen rage shigar ɓata ruwa cikin tsarin halittun ruwa.
Na haɗu, ya kamata a ƙarfafa tsarin girbi mai ɗorewa. Inda al’ummomi suka dogara kan ƴan-teku domin abinci ko samun kudin shiga, shirye-shiryen kariya ya kamata su ƙarfafa girbi mai ɗaukar nauyi wanda ke ba al’ummar halitta dama su hayayyafa kuma su farfado. Ya kamata a shigar da al’ummomi wajen samar da dokokin gida na girbi, gami da sa ƙuntatawa na yanayi idan shaidar kimiyya ta goyi bayan hakan.
Na biyar, daidaitawa da sauyin yanayi dole ne ya zama ɓangare na kariya ga halittun ruwa. Hauhawar zafi, canjin yanayin ruwan sama, fari, da ambaliyar ruwa suna iya sauya tsarin halittun ruwa. Shirye-shiryen kariya ya kamata su yi la’akari da haɗurran yanayi sannan su goyi bayan gyara muhallin ruwan da ya lalace.
Na shida, ya kamata a sanya al me al’ummomin gida a tsakiyar ƙoƙarin kariya. Mutanen da ke rayuwa a kewaye da tsarin halittun ruwa galibi suna da masaniya ta gargajiya mai amfani game da canje-canje a adadin halittu da yanayin muhalli. Shigarsu za ta sa shirye-shiryen kariya su kasance masu inganci da dorewa.
Na bakwai, ya kamata a ƙarfafa ƴan jarida su riƙa ba da rahotannin akai-akai kan nau’ikan halittun ruwa da ke fuskantar barazana. Yakubu ya yi amanna cewa kafa labarai tana da muhimmiyar rawa wajen fito da barazanar muhalli, bayyana shaidun kimiyya, da kuma fito da hanyoyin magance matsalar. Rahotanni na yau da kullum suna iya riƙe batun a cikin manufofin jama’a da na siyasa sannan su ƙarfafa hukumomi su ɗauki mataki.
Daga ƙarshe, ana buƙatar ƙarin haɗin gwiwa mai ƙarfi. Gwamnatoci, masana kimiyya, ƴan jarida, masu kare muhalli, ƙungiyoyin al’umma, cibiyoyin gargajiya, da al’ummomin gida ya kamata su yi aiki tare domin kare ƴan-teku da sauran halittun ruwa masu rauni. Ƙungiyoyin muhalli na ƙasa da ƙasa su ma suna iya ba da tallafin fasaha, taimakon bincike, da kuɗaɗe domin shirye-shiryen kariya.
Ƙiran Ɗaukar Matakin Haɗin Gwiwa
Fafutukar Yakubu tana da muhimmanci musamman saboda labarai da dama kan muhalli suna samun hankali ne kawai bayan wani nau’in halitta ya kusa ɓacewa pat. Aikinsa yana nufin bugu ƙarar gargaɗi wuri kuma ya ƙarfafa matakin rigakafi yayin da har yanzu akwai damar kare halittun da ke cikin barazana.
Sakamakon haka, kare ƴan-teku ya wuce kare nau’in halittar ruwa guda ɗaya kawai. Yana wakiltar faɗaɗa sadaukarwa domin kare bambancin halittu, ƙarfafa ankarar da muhalli, haɓaka matakan sauyin yanayi, da kuma tabbatar da cewa ƙarnuka masu zuwa sun gaji tsarin halittun ruwa mai ƙoshin lafiya.
Shekarunsa na ba da rahotanni, haɗin gwiwa da masana kimiyya da ƙwararrun muhalli, ayyukan fadakar da jama’a, da ci gaba da fafutuka suna nuna yadda aikin jarida zai iya zama muhimmin abin faɗa domin kariya.
Ta hanyar aikinsa, Yakubu yana ci gaba da ƙarfafa ƴan jarida don kada su riƙa ba da rahotanni kawai kan lalata muhalli, har ma da hanyoyin magance matsala a aikace da za su taimaka wa al me al’ummomi, gwamnatoci, da masu kare muhalli wajen kare halitta.
“Lokacin da wani nau’in halitta ya fara ɓacewa, bai kamata al’umma ta jira har sai ya ɓace pat kafin ta ɗauki mataki ba.Aikin jarida yana iya buga ƙarar gargaɗi, kimiyya tana iya ba da shaida, al’ummomi suna iya kare albarkatunsu na ɗabi’a, sannan matakin haɗin gwiwa yana iya ɓatar da halittun da ke cikin barazana daga ɓacewa ɓat.”
“Za mu iya kuɓutar da wannan nau’in halitta da sauran halittun ruwa daga ɓacewa ɓat idan muka haɗa hannu wajen kare dukkan halittun ruwa.”